Boekenjoden. Zo werden straatboekverkopers ooit genoemd. Of ze nu joods waren of niet, deed er niet toe. Taalhistoricus Ewoud Sanders schreef er een boek over. Een recensie door Renzo Verwer

 

 

‘Had gelegenheid bij een boekenjood (…) uit eene groote partij uit te zoeken, en niet duur, 13 stuk voor 70ct.’, zo schreef Vincent van Gogh aan zijn broer Theo. En een krant uit 1910 meldt de prijzen van de verkochte boeken: ‘4 om een dubbeltje’.

Boekenjoden of boekensmouzen, zoals de straatboekverkopers zo tussen 1750 en 1950 heetten, waren meestal arm. Ze hadden kraampjes, zoals in Amsterdam in de Oudemanhuispoort of op het Haagse Binnenhof.

Boekenjoden deden niet alleen in boekenverkoop en -inkoop, maar traden soms ook op als noodbank voor studenten en scholieren. Je kon er boeken in onderpand geven. Of ze deden er allerlei handeltjes bij. Een voorbeeld vinden we in Het Joodje van Carry van Bruggen (1914). ‘Wanneer er eens iets extra’s werd verdiend, een goede slag geslagen met boeken of oud-roest, brachten oom Jozef en vader visch en snoepgoed mee naar huis.’ Weer anderen verdienden bijvoorbeeld extra

met diamantslijpen.

schilderij-Mesmer-Boekenstal

Jozef Blok in zijn boekenkraam op de markt in Den Haag, geschilderd door Theo Mesker (1853-1893), uit de Collectie JHM.

 

 

Jozef Blok (1832-1905) was de bekendste boekenjood, onder andere omdat hij door Van Gogh getekend is. Ook destijds was hij een bekende Hagenaar bij wie Kamerleden en anderen graag boeken kwamen kopen. Hij ging sjofel gekleed, maar had een goed gevoel voor de waarde van boeken. Op veilingen kocht hij soms voor honderden guldens – destijds een enorm bedrag – in.

Zijn zoon David Blok junior (1871-1935) had ook een boekenkraam en maakte zich ernstige zorgen over de ontlezing: “Wat ’n tijd,” zei hij volgens De Indische Courant (1935) vaak tegen zijn klanten, “waarin men niet leest! De menschheid zal er spijt van hebben, ’n boek is álles!”

Niets nieuws onder de zon dus.

Sanders geeft veel citaten. Zoals deze, die inzicht geeft in de psyche van sommigen die de boeken aan de boekverkoper verkopen:

‘Nog denzelfden dag liet ik een jood komen – verkocht hem al mijne geneeskundige boeken – en dronk dubbel zoveel als anders om mijn aanzijn [leven] te vergeten, want het denken was mij een helsche plaag.’ (De dertiende van Elise van Calcar uit 1857).

De antiquaren van nu zullen passages bekend voorkomen – over afdingende klanten bijvoorbeeld. Van Ewoud Sanders leren we dat je niet per se joods hoefde te zijn om boekenjood te worden genoemd. En dat dat de term boekenjood meestal geen scheldwoord was, maar neutraal werd gebruikt en rond 1950 uitstierf.

De straatboekverkoper bleef.


De handel en wandel van de boekenjood : Over vermaarde, vergeten en fictieve straatboekhandelaren / Ewoud Sanders. Heemstede, 2014. 144p.

Het boek is te bestellen via info@kantien.nl Het kost 15 euro plus 3,50 verzendkosten die u kunt overmaken op bankrekening NL72 RABO 0180773100 ten name van De KAN in Amsterdam. Vermeld uw adresgegevens.

 

Advertenties

Een gedachte over “De boekenjood: 13 boeken voor 70ct

  1. Peter

    Leuk onderwerp!
    En de sfeer is nog steeds herkenbaar, op het Spui bv. op vrijdagen.
    Bij de Oudemanhuispoort hadden ze vaak aparte dingen vroeger, ik ben er al een jaar of vijfentwintig niet meer geweest… maar heb daar ooit De Wijsheid van het Hart van Henry Miller gescoord, met veel liefde gelezen, en nooit meer ergens anders gezien.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s