poezie ; schaken en sport

Een greep uit de Nederlandse schaakpoëzie

 

Door Renzo Verwer

 

Als de doctor achter het schaakbord zit

Dan speelt hij met zwart of wit

 

 

Sinds de beroemde Euwe-mars, uit 1935 (tekstschrijver mij onbekend;gezongen door Pierre Palla) is de vaderlandse schaakpoëzie toch wel vooruitgegaan. Zo verscheen in 1976 De match Luteijn – Donner (1976) van Jean Pierre Rawie en Driek van Wissen. Bezoekers van het Utrechtse schaakcafé Het Ledig erf die verder keken dan het schaakbord zullen het wel kennen; alle pagina’s van het boekje hingen daar aan de muur .In deze komische bundel werd soms wat melig beschreven hoe jonkheer Luteijn steeds opnieuw van Jan Hein Donner wist te winnen. Zoals in:

 

BETER EEN HALF EI

DAN EEN LEGE DOP

 

Ik ben nu eenmaal geen pietlut

En daar vriend Donner maar bleef kniezen

Schonk ik mijn stukwerk plus kleingrut

Om ook eens van hem te verliezen.

 

Mijn vorst rukt op, schoon onbeschut,

Wat zwart dwingt e5 te kiezen;

Koning e3, e4; och gut;

Hij zet zijn eerste stuk en prise

 

Die kans laat ik niet onbenut;

Dame h4; ik pak mijn biezen

En Donner, die hier moed uit put,

Speelt paard e7, een bêtise

 

Want ik sprak: Pat, Jan-Hein riep xe2x80x9dKut!xe2x80x9d

En zo werd het toch nog remise.

 

Elk gedicht werd geillustreerd met een diagram of cartoon. Van Wissen, de huidige Dichter des Vaderlands, zegt nu: ‘We maakten het uit liefde voor het spel. Ik gaf de aanzet tot de gedichten en Jean-Pierre en ik werkten het dan samen uit. De bundel was het debuut van ons beiden. De directe aanleiding was dat een bekende van ons, Folkert Luteijn, in een simultaan van Donner won. Luteijn was een zwakke schaker, maar Donner gaf een stuk weg. Dat vonden wij mooi. Donner was een kleurrijk en omstreden figuur, met zijn uitspraken over vrouwen die niet kunnen schaken. Je kon echt een karakter van hem maken. Hij heeft er nog op gereageerd, de eerste keer negatief, maar later toen we hem ontmoetten, was hij heel positief, voelde zich toch wel vereerd.’

 

Dertig jaar na dato laten de dichters zich niet meer inspireren door Donner. Onlangs verscheen ter gelegenheid van de tiende uitvoering van het Essent-schaaktoernooi de bloemlezing Schaakgedichten/ Chess Poetry. Het is een bundel met 15 gedichten over schaken, door vooral Nederlandse dichters. De gedichten werden ook vertaald in het Engels.

 

// document.write(‘Schaakgedichten
Bekijk grote afbeelding
‘); //>>>Schaakgedichten
Bekijk grote afbeelding

Een mooie vergelijking van schaken met denkwerelden maakt Ilse Starkenburg[ http://www.ilsestarkenburg.nl ]  in ‘Het schaakbord de blokfluit’

 

weet ik nu nog niet

hoe de kleine wereld

van de ander leeft (…)

 

Hij was altijd kwaad als

hij niet won had

ik hem juist dan

lief

 

Starkenburg: ‘Ik heb laatst toevallig nog geschaakt met een vroegere buurman, maar het was wel duidelijk dat ik ’t lang niet had gedaan. Hij daarentegen had de boeken van vader Polgar bestudeerd. Mijn gedicht gaat over iemand van lang geleden die ik nu nooit meer zie. Overigens zijn persoonlijke ervaringen bij mij nooit hetzelfde als het gedicht, maar meer de aanleiding tot een gedicht. Ik probeer het altijd op een ander plan te tillen, een gedicht is niet meer dan een ‘taalspel’ net als ‘het schaken’ en ‘het blokfluiten’ gebonden aan eigen regels. Daar gaat het gedicht ongeveer over.’

 

Starkenburg leverde, zoals de meeste dichters, een nieuw gedicht in; van Cees Buddingh’ (1918-1985) is uiteraard oud werk opgenomen. En het is verrassend serieus:

 

Ik moest denken aan het antwoord dat Tal eens gaf toen men

hem vroeg of hij wel eens wat anders deed dan schaken

Ja
Wat dan? ‘Denken aan schaken.’

Die bezetenheid heb ik nooit kunnen opbrengen, zelfs niet voor

de poëzie.

 

Dichter Rense Sinkgraven verwijst in Opperwezen naar Bobby Fischer:

 

Zijn bed

is een bord (…)

Naaldhakken pijnscheuten

in het brein.

Roodharigen verlaat de zaal!

 

 

Samensteller van de bundel Ton Peters: ‘Tijdens de presentatie reageerden verschillende grootmeesters enthousiast op het voorlezen van de vertaalde gedichten. Vertaler Willem Groenewegen, onder meer de huisvertaler van Kopland, was ook direct betrokken bij de keuze van de dichters. Uitgangspunt bij de keuze: een paar gevestigde namen tussen in onze ogen veelbelovende ‘jongeren’. Van de organisatie van het toernooi vernam ik dat er internationaal veel belangstelling is voor de bundel.

 

Wat ik zelf wat miste in de bundel zijn echt grote woorden, dramatiek, alsin het gedicht “Chess” (1961) van Jorge Luis Borges:

 

Slight king, oblique bishop, and a queen

Blood-lusting; upright tower, crafty pawn –

Over the black and the white of their path

They foray and deliver armed battle.

They do not know itis the artful hand

Of the player that rules their fate,

They do not know that an adamant rigor

Subdues their free will and their span.

But the player likewise is a prisoner

(The maxim is Omar’s) on another board

Of dead-black nights and of white days.

God moves the player and he, the piece.

What god behind Godoriginates the scheme

Of dust and time and dream and agony?

 

Of voor mijn part in het gelegenheidsgedicht van Karel van der Weide [  http://www.karelvanderweide.nl ] over de Chinese schaakster Zhu Chen:

 

Dear Zu Chen,

I’ve loved you since the moment we met

No other girl has ever made such an impression on me

This time we can share

Will resemble Heaven

Yours only,

Karel (call me Charlie) van der Weide

En waar blijft de eerste grootmeester die echte grote woorden gebruikt, zoals voetballer Clarence Seedorf deed, in een gedicht in het tijdschrift Hard Gras :

 

In deze maatschappij is te veel haat, racisme en discriminatie (…)

 

Tot wat voor poëzie het schaken ook inspireert; het meest poxc3xabtische in het schaken is toch het spel zelf. De dichterlijkheid ligt toch gewoon in: 1 e2-e4 e7-e5 (op zichzelf al een gedicht) in 47 … Lh3!!, en in 23 Lxh7 +.

 

 

Schaakgedichten – ChessPoetry. Tweetalige gebonden uitgave. Samenstelling Ton Peters. Constantijn Huygens, Albertina Soepboer, Tobias Hill, Catharina Blaauwendraad, Rense Sinkgraven, K. Schippers, Mark Boog, Ilse Starkenburg, H.H. ter Balkt, Kasper Peters, Wouter Godijn, Diana Ozon, Tjitse Hofman, Sieger M.G. en J.W.Oerlemans.

Uitgeverij Passage, 2006. 44 pagina’s – 13,50

 

De match Luteijn – Donner :een schaakcursus in twee maal twaalf sonnetten / verzorgd door Jean-Pierre Rawie en Driek van Wissen. C.J. Aarts, 1979. Een herdruk verscheen bij Bert Bakker. Antiquarisch  verkrijgbaar,als het meezit.

Advertenties

7 gedachten over “poezie ; schaken en sport

  1. Arend

    Er was ‘ns een schaker in Schagen
    die had kind’ren, het waren blagen
    van vier, vijf en zes
    en xc3xa9xc3xa9n nog aan de fles
    borstvoeding kon xc3xade niet verdragen

    la, la, la, la, la, la, la, la, la, la,

    Er woonde een dammer bij Ammer,
    die voer graag met z’n windjammer
    op die mooie rivier
    van daar naar hier
    maar z’n bootje sloeg om, dat was jammer

    la, la, la, la, la, la, la, la, la, la,

    Er was eens een scrabbler uit Meppel,
    die droeg op z’n hoofd vaak een keppel
    hij sportte ook buiten
    gebruikte daarbij z’n kuiten
    sprong polsstok over menige greppel

    la, la, la, la, la, la, la, la, la, la!

  2. Moos Rovers

    Ja, Arend en Peter, dat zijn mooie aanvullingen op het oeuvre van Ronnie Potsdammer!

    Tijd voor de limericks. Ja….

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Er was eens een jongen uit Loenen
    Die stond met z’n meissie te zoenen
    Toen ‘ie vroeg: “Is het fijn?”
    Zei ze: “Nee, het doet pijn.
    Want je staat al een uur op m’n schoenen.”

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Een vrouw van een deken te Aken
    Lag ’s nachts diepe zuchten te slaken
    Ze jammerde: “O,
    Het kriebelt me zo,
    Wel een deken in bed maar geen laken.”

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Een poes met een vlooientheater
    Dronk flessen jenever als water
    Zo zat als een aap
    Viel zij dan in slaap
    Maar werd wakker met zo’n grote kater.

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Een bas uit een koor in Vianen
    Gleed uit op een trosje bananen
    Hij viel niet op z’n gat
    Maar voorover zodat
    Hij nu zingen moet bij de sopranen.

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Twee nonnen uit Montevideo
    Die ruilden hun Alfa Romeo
    In voor een Daf
    En rijden nu maf
    Als promotie-team rond van de EO

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Een stokoude man uit Japan was
    Benieuwd of ‘ie nog wel een man was
    Hij nam een vrouw mee naar bed
    Maar hij lag nog maar net
    Of hij wist niet meer wat ‘ie van plan was

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Er was eens een maagd in Zuid-Laren
    Die wilde haar kuisheid bewaren
    Maar ze ontmoette een keer
    Een schatrijke heer
    Er was eens een maagd in Zuid-Laren

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    Er was eens een dame in Gieten

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    En mijn zuster die stond in de keuken

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

    En er was eens een dame in Lutje

    La-la-la-la-la-la, la-la-la-la-la-la.

  3. Peter

    Terug naar het schaken:

    Er was eens een pingponger in Hong Kong
    die at graag menu’s van Suzy Wong
    kon hij daar niet kopen
    wel in Hindeloopen
    daar is hij nu schaker, dat rotjong

  4. Irka Potsdammer-Anstadt

    Leuk om de limmericks van mijn overleden man nog eens terug te zien, destijds had ik mijn twijfels over deze plaat, maar eigenlijk blijven ze nog steeds overeind, zowel Ronnie als Ernst van Altena hadden dit leuk gevonden om te lezen.

  5. Godfried Couwenbergh

    Hierbij mijn reactie op de “Euwe Marsch”, waarbij aangegevenwerd dat de tekstschrijver onbekend was. Welnu de tekstschrijver van de Euwe Marsch was Lajos Kovacs, terwijl de muziek inderdaad van Pierre Palla was. De bladmuziek ervan werd indertijd uitgegeven door Metro music company, dat indertijd gevestigd was aan de Heerengracht 231, Amsterdam.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s