Het geheim van de Meester

door Johan van Mil

 

(dit artikel verscheen eerder in ‘ Het Parool’, 19 augustus 2006)

Een wijdverbreid misverstand onder niet-schakers is dat je om sterk te kunnen schaken heel diep moet kunnen denken. Dat klinkt logisch, maar het blijkt helemaal nietwaar te zijn. Zet een dronken grootmeester achter het bord, die nog net de stukken vast kan houden, en hij blijkt nauwelijks anders te spelen dan toen hij nog helder en scherp was. Aanleg voor schaken wordt ook al snel over een kam geschoren met het begrip intelligentie. Nou kan het inderdaad geen kwaad als schaker om een redelijke portie intelligentie te bezitten, maar ook hier is de waarheid genuanceerder. Er zijn bijzonder intelligente mensen, die er hun hand niet voor omdraaien om meerdere universitaire studies tegelijkertijd af te werken, maar ondanks verwoede pogingen toch geen meester of grootmeester in het schaakspel worden. Een redelijk niveau halen ze al snel, maar ze blijven iets missen.

 Wat dat ‘iets’ is, daar heeft de afgelopen zondag overleden professor dr. Adriaan Dingeman de Groot uitgebreid studie naar gedaan. De Groot werd 91 jaar oud, en was buiten de schaakwereld vooral bekend als grondlegger van de Cito-toets, en auteur van standaardwerken als Methodologie, Elementair begrip van de psychologie en Vijven en zessen. Maar in de schaakwereld is hij vooral bekend als schrijver van Het denken van den Schaker, waarmee hij promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam in 1946. 50 Jaar later(!) schreef hij samen met de 48 jaar jongere Zwitser Fernand Gobet het vervolg: Perception and Memory in Chess. Daarnaast kon hij ook echt schaken; hij werd vierde in het Nederlands kampioenschap van1938 en vertegenwoordigde Nederland op de Olympiades van Stockholm 1937 enBuenos Aires 1939.

 Deaanzet voor zijn studie naar de gedachteprocessen van de schaker werd min ofmeer per toeval gegeven tijdens het fameuze AVRO-toernooi van 1938. Als invaller voor Lodewijk Prins werd de toen 24-jarige De Groot eenmalig radioverslaggever.De student Psychologie zag zijn kans schoon, en hij liet zich door Max Euwe introduceren bij zo’n beetje de volledige wereldtop van destijds. Aljechin,Keres, Flohr, Fine en Euwe zelf, stemden toe in deelname aan een experiment waarbij ze hardop dachten over schaakstellingen die hen werden voorgeschoteld. Dezelfde opdrachten werden gegeven aan hoofdklassers en zwakkere schakers, waarna de uitkomsten werden vergeleken. Tot die tijd was dit onderzoek hoofdzakelijk hobbyisme geweest van De Groot, waarbij hij vooral zijn eigen denkprocessen tijdens schaakpartijen probeerde te reconstrueren, maar nu had hij de ideale proefpersonen en werd het onderzoek serieus.

 Wat waren de eerste conclusies? Het krachtsverschil bleek niet veroorzaakt te worden door sneller of dieper rekenwerk van de grootmeesters, maar door meteen naar de juiste strategieën en varianten te kijken. Dit was geen kwestie van actuele kennis; door ervaring of intuitie maakten de grootmeesters direct de juiste keuzes, waar hoofdklassers zeeén van tijd verspeelden met foutieve plannen en andere doodlopende wegen. Latere proeven met oogbewegingregistratie bevestigden deze bevindingen. Grootmeesters keken volgens strakke lijnen in de juiste richting, mindere schakers keken alle kanten op.

 Een ander boeiend experiment van De Groot was het laten reproduceren van een schaakstelling, nadat de proefpersoon deze gedurende vijf seconden had gezien.Sterke schakers bleken ruwweg 85% van de stukken weer goed op te zetten, waar mindere spelers (met een even goed geheugen) er heel weinig van terechtbrachten. Het verschil zat hem in de patroonherkenning. Een niet-schaker ziet een koning op g1, toren op f1, en pionnen op f2, g2 en h3. Hij moet de ze allevijf onthouden, welke stukken het precies zijn, en de plaatsen waar ze exact staan. De ervaren schaker ziet een ding, namelijk een standaard wittekoningsstelling. Punt. Dat schiet natuurlijk al veel beter op. Een schaakmeester heeft op deze manier zo’n 50.000 patronen direct tot zijn beschikking,niet alleen stukkenconfiguraties, maar ook plannen en zettenreeksen. Zet je hem echter een stelling voor waar geen enkele logica in zit, die nooit in een echte partij op het bord zou komen, dan zal hij zich gedurende de hem toegemeten vijf seconden de haren uit het hoofd trekken.

 Maar goed, iedereen kan met enige oefening patronen leren, dus waarin zit dan het verschil? Daar wordt het moeilijker. De Groot vermeed het woord intuitie veelal, omdat hij niet in een discussie tussen gelovigen en ongelovigen terecht wilde komen. Maar hij kon er toch niet helemaal aan ontkomen. Zijn definitie komt erop neer dat intuitie gebaseerd is op ervaring, waarbij je niet nauwkeurig aan kunt geven hoe je tot een bepaald idee komt. Lastig voor de wetenschapper, die juist dat nu zo graag wil weten. En precies daarin, in het meest ongrijpbare deel van het verhaal, zit het belangrijkste verschil tussen grootmeester en hoofdklasser. Uit de vele verschillende patronen die je in een stelling ontdekt, moet je intuitief de relevante informatie destilleren. De grootmeester doet dat achteloos, waar de eenvoudige schaker zich suf rekent. Schaken is dus meer een spel van kijken en zien, dan van diep denken. Al wordt er vervolgens natuurlijk ook nog flink gerekend om de bevindingen zo kloppend mogelijk te maken. De Groot gebruikt zelfs de term ruiken, die hij beter van toepassing vindt bij het proces van het grootmeesterlijke zien.

 Hoe goed kon De Groot zelf de stelling zien of ruiken? De echte top haalde hij niet, maar hij was een zeer verdienstelijke subtopper. De volgende partij is een van de oudste die van hem in de bekende databases te vinden zijn. Hij werd gespeeld in een landenwedstrijd in 1936 te München.

 

De Groot – Arlauskas

 

1. d2-d4d7-d5 2. c2-c4 e7-e6 3. Pb1-c3 Pg8-f6 4. Lc1-g5 Pb8-d7 5. e2-e3 c7-c6 6. Pg1-f3Dd8-a5 7. c4xd5 Pf6xd5 8. Dd1-d2 Pd7-b6 9. Ta1-c1 Pd5xc3 10. b2xc3 Pb6-d5 11. Lf1-c4b7-b5 12. Lc4-b3 Pd5xc3 13. 0-0 b5-b4 14. Tf1-e1 Lc8-b7 15. e3-e4 Lf8-d6 16. e4-e5Ld6-c7 17. Dd2-f4 h7-h6 18. Lg5-h4 g7-g5 19. Df4-f6 Th8-h7

 

diagram 1

 

20. Lb3xe6! (De consequentie van het witte spel. Er dreigde behalve 20… gxh4 ook20… Ld8 met damewinst.) 20… g5xh4 21.Le6xf7+ (Hier zien we de romanticus in de wetenschapper aan het werk. 21. Lf5had groot voordeel opgeleverd, maar De Groot offert liever een extra stuk voorde aanval.) 21… Th7xf7 22. Df6-g60-0-0! (Arlauskas geeft direct materiaal terug, hetgeen een verstandigebeslissing is. Na 22… Ke7 23. e6 heeft zwart onoverkomelijke problemen.) 23. Dg6xf7 Da5xa2 24. e5-e6 c6-c5 25. Pf3-e5Da2-d5 26. Df7-g6 Lc7-d6 27. Pe5-f7 Ld6-g3 28. f2-f3 Dd5xd4+ 29. Kg1-h1

 

diagram2

 

29… Lb7xf3!30. h2xg3 Dd4-f2 31. g3xh4 Td8-d2 32. Pf7-d6+ Kc8-c7? (Tothier heeft zwart uitstekend gespeeld, maar dit is een misser. Na 32… Txd6! 33.e7 Dxh4+ 34. Kg1 heeft zwart al minstens remise met eeuwig schaak, maar hij kan ook nog op winst spelen met 34… Dxe7 35. Df5+ Dd7, of 34… Dd4+ 35. Kh2 Lc6)33. Dg6-f7+ Kc7-b6 34. Df7xf3 Df2xh4+ 35.Kh1-g1

1-0

Advertenties

5 gedachten over “Het geheim van de Meester

  1. Jaap van Ginneken

    Ik was skeptisch over zijn grote invloed als wiskundige op de psychologie in die tijd, volgens het ‘positivistische’ principe ‘meten is weten is voorspellen is beheersen’. Hij kwam daar in zijn laatste dagen ook een beetje op terug.
    Mijn doctoraalscriptie over factoren bij relletjes was een absurde toepassing van zijn recepten. Hij was er heel enthousiast over, ik niet. Er kwam uit dat … er niemand kwam als het regende. Mijn boek ‘Breinbevingen’ is deels een afrekening met zijn ‘Methodologie’. Met name in de massapsychologie spelen heel andere processen een centrale rol. Over zijn vroege dagen in de bedrijfspsychologie staat ook nog wat in mijn boek ‘De uitvinding van het publiek’ .
    Maar het was een heel aardige en beminnelijke man, die het goed bedoelde. De meest invloedrijke psycholoog van Nederland, tot nu toe.

  2. Peter

    De Groot heeft het over ruiken! Doet me denken aan Tommy, de Pinballwizard (flipperkastmafkees, in de bewerking van De Raggende Manne) uit de gelijknamige rock-opera van The Who. The deaf and dumb and blind kid played by sense of smell!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s