DE KLEREN VAN DE GOEROE

door Frank Visser

“Wat is Verlichting?” is de titel van een van de betere tijdschriften op het gebied van de spiritualiteit, uitgegeven door de Andrew Cohen-gemeenschap. Het is is binnen de context van de transpersoonlijke beweging een uiterst relevante vraag. Wat is het precies? Bestaat het eigenlijk wel? Zo ja, hoe valt het te bereiken? Kun je het weer kwijtraken? Hoe roep je het in een ander op? Kan dat eigenlijk wel? Hoe begin je een spirituele commune? En hoe houd je die geestelijk gezond? Geen alledaagse vragen, maar wel als je volgeling bent van een goeroe, dan wel erover denkt er zelf één te worden. Veel goeroe-geleide communes hebben de neiging in de loop der jaren te ontaarden. Wat aanvankelijk begint als (al dan niet spontane) ervaringen van Verlichting door de aspirant-goeroe, en gevolgd wordt door een kleine en intieme groep volgelingen, vol hooggestemde idealen en verwachtingen, dat gaat onvermijdelijk in de loop der jaren over in een grote gemeenschap, waarin machtsrelaties een rol gaan spelen. Devote volgelingen zullen alles wat er in de commune gebeurt uitleggen als nuttig voor hun eigen geestelijk groei: Alles wat de Goeroe doet is goed! Kritiek wordt zelden op prijs gesteld. Kritisch denkende of twijfelende volgelingen worden door hun geloofsgenoten vaak buiten de groep gesteld. Buitenstaanders zullen het hele gebeuren meewarig bekijken: hoe kan iemand zich onderwerpen aan een ander? Een waarlijk kritische houding — enerzijds, anderzijds — is zeer lastig vol te houden. Wetenschappers proberen vaak een dergelijke kritische houding aan te nemen bij hun onderzoek naar de (on)gezondheid van religieuze bewegingen. Door skeptici of aanhangers van een rivaliserend geloof worden ze daarom voor naïef versleten, omdat ze de gevaren van dit soort “nieuwe religieuze bewegingen” onderschatten. Andrew Cohen is een Amerikaanse goeroe die zich in het verleden, aan het begin van zijn goeroe-loopbaan, vooral profileerde door te beweren dat alle goeroes corrupt zijn – Trungpa, Osho, Adi Da, Muktananda (behalve hijzelf natuurlijk). Inmiddels is ook Cohens blazoen niet langer smetteloos en zijn er steeds meer verslagen van ex-communeleden die een kijkje geven in de handel en wandel van een hedendaagse goeroe. Andre van der Braak, die elf jaar lang en vanaf het allereerste begin Cohen-volgeling was, doet in Enlightenment Blues verslag van deze periode, die vele hoogtepunten kende, maar ook talloze dieptepunten. De romantiek van het vinden van de goeroe, het deel uitmaken van een kleine groep uitverkorenen, het directe contact met de goeroe, vaak in de setting van een huiskamer – Van der Braak weet het levendig over te brengen. Met het groter worden van de beweging nemen echter ook de zorgen toe. Geldnood, relaties, onderlinge conflicten en concurrentie. Langzaamaan begint de commune een geestelijke gevangenis te worden, waarin eindeloos wordt gediscussieerd over wie de goeroe het beste begrijpt, wie hem op zijn wenken bedient, of wie hem juist verraadt en afvalt, en wie daarvoor op gepaste wijze moet worden bestraft. Dat gebeurt dan in de vorm van een degradatie in de commune-hixc3xabrarchie, het publiekelijk moeten bekennen van je misstappen, het later weer in genade worden aangenomen, enzovoort. Van der Braak houdt deze emotionele achtbaan vele jaren vol, tot het hem te gortig wordt.

Het boek heeft tal van uiteenlopende, maar vaak voorspelbare reacties uitgelokt. Oosterse goeroes hebben natuurlijk gezegd: dat krijg je als je achter Westerse nep-goeroes aanloopt. Aanhangers van Cohen zullen het meewarig terzijde schuiven: Andre heeft het gewoon niet begrepen, zijn ego is met hem op de loop gegaan. Tegenstanders zullen zeggen: had hij nou echt elf jaar nodig om in te zien dat alle goeroes bedriegers zijn? Zo heeft iedereen zijn eigen conditionering. Maar juist zijn worsteling tijdens dit “losmakingsproces” met al deze perspectieven wordt door Van der Braak zeer indringend beschreven. Dat het communeleven vaak met zich meebrengt dat oude banden verbroken zijn en banen zijn achtergelaten, maakt een terugkeer naar de maatschappij er niet makkelijker op. Maar als Verlichting op het spel staat, wie maalt daar dan nog om? En dat is nou juist het probleem: waar absolute waarden op het spel staan, wordt de menselijkheid nogal eens uit het oog verloren. (De parallel met politieke revolutionaire groeperingen is frappant: gold daar “het persoonlijke is politiek”, ditmaal heet het “het persoonlijke is spiritueel”, dus ondergeschikt aan het grotere ideaal van de revolutie. Ook de Cohen-aanhangers van het eerste uur verwachtten een revolutie…) Inmiddels is er (op Internet) een nieuwe aanklacht tegen het goeroe-wereldje verschenen: Stripping the Gurus van Geoffrey Falk, een e-book dat maar liefst 634 bladzijden telt. Falk is daarbij niet over xc3xa9xc3xa9n nacht ijs gegaan, hij behandelt onder meer Ramakrishna, Vivekananda, Krishnamurti, Zen, Swami Satchitananda, Maharishi Mahesh Yogi, Ram Dass, Satya Sai Baba, Swami Rama, Sri Chinmoy, Thais boeddhisme, Scientology, EST/Forum/Landmark Training, Yogi Bhajan (3HO), Chigyam Trungpa, Muktanana, Bhagwan Shree Rajneesh (Osho), Adi Da, Ken Wilber – ja, die ook – de Dalai Lama, Yogi Amrit Desai, katholieke priesters, Findhorn, en Paramahanse Yogananda. Op het eerste gezicht lijkt het boek te bestaan uit een verzameling roddels over de diverse goeroes, en het moet niet moeilijk zijn zo’n lijst samen te stellen. Maar Falk heeft ook een theorie over waarom het vaak, zo niet altijd, misgaat met deze spirituele bewegingen. Hij verwijst daarvoor naar het werk van Phil Zimbardo uit de jaren zeventig, die het later nog zou schoppen tot President van de American Psychological Association. Zimbardo liet een aantal studentje “gevangenisje spelen”, om te zien tot welke gedragingen normale mensen in staat zijn (bepaald relevant gezien de schandalen in Irak, waar Zimbardo ook weer bij is gehaald). Dat bleek niet fraai te zijn. Gevangenen kregen een nummer, werden privileges toegekend of ontnomen, werden met represailles gedreigd bij ontsnappingen, reageerden zich af op een bepaalde medegevangene, enzovoort. Ook al waren de gevangenen ieder moment vrij het experiment te verlaten, toch deden ze dat niet. Bewakers gaven zich over aan vernederingen van de gevangenen, en ook van hun medebewakers. Iedere opstand werd de kop ingedrukt. Alleen gevangenen die bevelen gehoorzaam opvolgden hielden het uit. De parallellen die Falk aanwijst in de diverse goeroebewegingen zijn treffend en onthullend. De oudste discipelen worden bijvoorbeeld aangesteld als hoofdbewakers. Mensen die de beweging willen verlaten worden gedreigd met hel en verdoemenis, dan wel het ontnemen van de kans op Verlichting in dit leven.

Let wel, in het gevangenisexperiment was er geen charismatische goeroe aan het hoofd, werden gevangenen niet met mooie praatjes binnengelokt, stond er niet zoiets als Verlichting op het spel! Natuurlijk maakt dit de situatie alleen maar erger. Als je eigen Verlichting ervan afhangt ben je eerder bereid meer door de vingers te zien. Het is als het niet kunnen breken met een partner die je mishandelt. Nog opmerkelijker is Falks observatie dat er geen wezenlijk verschil bestaat tussen deze destructieve gemeenschappen en de meer onschuldige, zoals een school, een universiteit, een bedrijf of een ziekenhuis. Deze kunnen allemaal in een geestelijke gevangenis ontaarden. Zoals het gezegde luidt: Power corrupts, but absolute power corrupts absolutely… De grootste risico’s zijn volgens Falk aanwezig bij voorbeelden van de crazy wisdom-traditie, zoals bijvoorbeeld Trungpa, Adi Da en Andrew Cohen. Hij hekelt Wilbers gloedvolle aanprijzingen van deze goeoroes als naxc3xafef en onverantwoordelijk. In een voorwoord voor het recente boek van Cohen Living Enlightenment stelt Wilber deze bijvoorbeeld voor als een “rude boy”, die je ego te grazen zal nemen om zo je transformatie te bespoedigen. Andere goeroes, die Wilber “nice guys”noemt, zijn “safe, gentle, consoling, soothing, caring” – maar waardeloos. Falk ziet dit als een valse goe
roe-romantiek, die meer schade doet dan goed. Want het geeft je nog een reden om eventuele misstanden weg te redeneren: de “Einstein van het bewustzijn” heeft immers zijn goedkeuring aan deze goeroe gehecht, wie ben ik dan om dat tegen te spreken?
Wilbers mening dat het goeroe-model speciaal in de Westerse cultuur problemen zal opleveren, “omdat wij spiritualiteit nu eenmaal niet begrijpen” pareert Falk met de stelling dat het model in geen enkele cultuur heeft gewerkt. Het is een systeem dat absolute gehoorzaamheid vergt, en meer past bij een feodale samenleving. Om die reden pleiten velen momenteel voor een alternatief dat gebaseerd is op gelijkwaardigheid. Het gezamenlijk onderzoek wordt als “cooperative inquiry”, onder andere door John Heron bepleit. Het is overigens niet zozeer de goeroe, maar het gesloten karakter van de gemeenschap dat Falk aanwijst als de boosdoener. “Het is dus niet het charisma of the ‘goddelijke status’ van de leider die het probleem vormt. Nee, het ‘problematische’ karakter [van deze bewegingen] leeft inherent in de machtsstructuur van iedere gesloten hiërarchische gemeenschap, als die stratificatie gecombineerd wordt met algemene psychologische principes. Als er een ‘onfeilbare god-mens’ aan het roer staat, in plaats van een slechts menselijke bewaker, dan maakt dat het nog moeilijker om niet te gehoorzamen, of weg te gaan, maar zelfs zonder dat zal dat niet gemakkelijk zijn. En omgekeerd, ieder van ons is vatbaar voor slaafs, “cult-volgeling” gedrag in de juiste omstandigheid. Neigingen tot conformisme, authoritarisme of blind geloof maken het statistisch waarschijnlijker voor de ene dan voor de andere persoon, maar echt, ‘het kan ieder van ons overkomen'” (p. 416-417). Dat Falk Wilber ook onderbrengt in het rijtje “foute goeroes”, ondanks diens expliciete wens niet als goeroe maar als pandit gezien te willen worden, heeft te maken met het goeroe-gedrag dat Wilber binnen zijn eigen Integral Institute ten toon spreidt. Hij geldt daarbinnen als hoogste autoriteit, die vanzelfsprekend over van alles en nog wat het laatste woord heeft. Falk hekelt Wilbers neiging tot overdrijving, en meet breed uit de slordigheden op het gebied van de fysica, wiskunde of evolutiebiologie die in Wilbers boeken te vinden zijn – niet toevallig allemaal beta-wetenschappen, Falk waagt zich niet aan een beoordeling van Wilbers psychologische theorieën. Veeleer is zijn oordeel daarover impliciet: Als Wilber in de exacte wetenschappen al zo vaak de plank misslaat, dan wekt dat weinig vertrouwen: “Ik bevind me niet in de positie dat ik de vraag gefundeerd kan beantwoorden of Wilber het postmodernisme juist heeft weergegeven, of de vele scholen in de psychologie waar hij vaak naar verwijst en die hij beweert tot een synthese te hebben gebracht in een samenhangend spectrum, zoals hij dat ook met andere gebieden heeft gedaan. Maar… ik geloof dat je daar met een zeer fijne stofkam doorheen moet gaan voordat je vertrouwen kunt stellen in zijn beweringen. Het feit dat zijn transpersoonlijke en integrale collega-gelovigen zijn werk lange tijd hebben aanbevolen zegt helaas weinig. Want zij hebben hem nooit ter verantwoording geroepen voor de grove fouten die daarin te vinden zijn, blijkbaar zo onder de indruk als zij zijn van zijn gezaghebbende presentatie.” (p. 245). Falk besluit zijn boek overigens met een zeer lang aanhangsel waarin hij Wilbers uitspraken over David Bohm tegen het licht houdt. Wilber heeft expliciet geschreven over het probleem de “goede” van de “foute” goeroes te onderscheiden, in Spiritual Choices: The Problem of Recognizing Authentic Paths to Inner Transformation uit 1987 (samen met Dick Anthony en Bruce Ecker). Eén van de kenmerken van de goede goeroe is dat hij zich niet als perfekt ziet en presenteert, dat hij aansluit bij een gevestigde traditie, dat hij er niet op uit is de wereld te redden, enzovoort. Goeroes die niet aan deze kenmerken voldoen kunnen best authentiek zijn, maar hebben een grotere kans “problematisch” te worden – wat een sociaal-wetenschappelijk eufemisme is voor de ontsporingen die Falk in zijn boek uitvoerig heeft gedocumenteerd. Aan het slot van zijn boek gaat Falk daarom uitvoerig op Spiritual Choices in. Falk verwijt Wilber verregaande naiviteit bij zijn aanbevelingen van Trungpa, Adi Da en Cohen, wat onder meer blijkt uit het feit dat Wilber nooit langdurig in een goeroe-commune heeft geleefd, maar alleen op veilige afstand. In het zojuist in herdruk verschenen A Sociable God schetst Wilber de verschillen tussen een prerationele mythische religie of sekte, en een transrationele, mystieke commune. Beide vragen van hun volgelingen een zekere mate van onderworpenheid, maar bij prerationele religie is dat een onderwerping aan een God/Goeroe die de enig ware wordt geacht te zijn, en lidmaatschap van die religie als de enige weg tot heil wordt gezien (“Buiten de Kerk geen redding”), terwijl dat bij transrationele, mystieke vormen van religie eerder gaat om de onderwerping van het ego en het denken aan het eigen hogere bewustzijn, dat met hulp van de goeroe/gids tot ontwaken wordt gebracht. Op papier is dat glashelder en goed te volgen; in de praktijk blijkt het allemaal niet zo eenduidig te zijn. Wat als een goeroe zoals Andrew Cohen, in staat is een gemeenschap om zich heen te vormen waar angst voor afwijzing en afkeuring heerst? Wat als binnen Wilbers eigen Integral Institute kritische geluiden niet worden aangemoedigd, maar af worden geweerd met dooddoeners als “je begrijpt het nog niet”?
Het onderscheid goede/foute goeroes is dus niet zo simpel te maken als het lijkt. Volgens Falk is iedere goeroe een foute goeroe, volgens Osho kon zelfs een foute goeroe je Verlicht maken, als je maar voor 100% procent vertrouwen in hem stelt. Bent u daar nog? Wat is dan Verlichting? Als ik met Osho mag besluiten – ik ben tenslotte ooit sannyasin geweest in de vroege jaren tachtig – hij noemde Verlichting ooit “de laatste nachtmerrie”, omdat je naar iets zoekt wat er al is: “Verlichting is de laatste nachtmerrie, omdat het opnieuw een droom is… En niet alleen een droom, maar een nachtmerrie, omdat je eronder lijdt. Als je dat begrijpt, is er niets anders meer nodig. Je ontspant je gewoon en bent, en al het andere volgt vanzelf.” Toegegeven, Falks boek is eenzijdig, en juist in die eenzijdigheid verfrissend. Het biedt een tegenwicht aan de vaak overtrokken ophemeling van goeroes en de neiging tot het maken van wilde claims. Maar Falk blijft een scepticus – waar hij ook trots op lijkt te zijn – wat niet mag worden verward met een criticus. Waar de dogmaticus bij voorbaat alles aanvaardt; daar verwerpt de scepticus op voorhand alles. Een criticus bewandelt de middenweg, probeert fair te zijn naar beide kanten. Falk werpt een helder licht op de schaduwkant van goeroes en goeroebewegingen, en ook op personen of bewegingen die beweren dat niet te zijn, maar in de praktijk wel zo functioneren. Daarin schuilt zijn waarde en daarvoor moeten we hem zelfs dankbaar zijn. Maar het zou een vergissing zijn het daarbij te laten. Ook al heeft Falk een blauwe maandag meegelopen in deze wereld — hij was aangesloten bij de Self-Realisation Fellowship — uit niets blijkt dat hij werkelijk affiniteit voelt met het spirituele, laat staan dat hij een poging doet deze dimensie theoretisch te doordenken. Als we lezen dat zijn volgende boek gaat over de transpersoonlijke beweging, zien we dat dan ook met gemengde gevoelens tegemoet.

Bronnen
Andre van der Braak, Enlightenment Blues: My Years with an American Guru, Monkfish Book Publishing, New York, 2003, 228 blz., $16,95.
Geoffrey Falk, – Stripping the Gurus: Sex, Violence, Abuse and Enlightenment, Million Monkeys Press, Toronto, 2005 (eBook)., 634 blz., $7,95. (het hoofdstuk over Wilber is gratis)
Ken Wilber, A Sociable God: Toward a New Understanding of Religion, Shambhala, 2005, 176 blz., $16,00. (herdruk)
Websites
http://www.strippingthegurus.com
http://www.strippingthegurus.com/stgsamplechapters/wilber.ash
http://www.geoffreyfalk.com
http://www.zimbardo.com
http://www.prisonexp.org
http://www.enlightenmentblues.com
http://www.whatenlightenment.blogspot.com
http://www.wie.org

Advertenties

6 gedachten over “DE KLEREN VAN DE GOEROE

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s